ایران با توجه به همسایگی با ترکیه بهعنوان بزرگترین واردکننده قراضه جهان، در موقعیتی غیررقابتی قرار دارد. بررسیها نشان میدهد هزینه تمامشده واردات قراضه برای واحدهای فولادسازی ایران بهطور قابلتوجهی بالاتر از میانگین منطقهای است و در نتیجه، واردات در شرایط فعلی در شرایط نامطلوبی قرار دارد.
فاصله نسبتا زیاد تامینکنندگان بالقوه تا ایران، جانمایی نامطلوب واحدهای فولادی و نرخهای بالای حملونقل و ریسک مسیر، مزیتهای صادراتی به ایران را کاهش داده و واردات قراضه به کشور در مسیر نزولی قرار گرفته و به کمتر از یک هزار تن در سال رسیده است. در شرایطی که امکان تامین ارزانتر قراضه از کشورهایی نظیر چین و ژاپن وجود دارد، ولی این کشورها عمدتا بازارهای شرق و جنوب شرق آسیا مانند ویتنام، کره جنوبی و تایوان را هدف قرار داده و تمرکز کمی بر خاورمیانه دارند. در این میان، تجار بینالمللی قراضه نیز ترجیح میدهند محمولههای خود را به ترکیه ارسال کنند که با برخورداری از زیرساختهای پیشرفته، شرایط پرداخت مطمئنتر و تقاضای مستمر، برتری محسوسی نسبت به ایران دارد.
قراضه آهنی بهعنوان یکی از منابع حیاتی در صنعت فولاد، عمدتا از فلزات بازیافتشده نظیر ضایعات صنعتی، قطعات دور ریز ساختمانی و خودروهای از رده خارج به دست میآید و نقش مهمی در تامین پایدار مواد اولیه این صنعت ایفا میکند. فرآیند جمعآوری، تفکیک و فرآوری قراضههای آهنی، زمینه تبدیل ضایعات به خوراک باکیفیت برای واحدهای ذوب را فراهم ساخته و بهطور مستقیم موجب کاهش مصرف سنگآهن، انرژی و انتشار آلایندهها میشود. استفاده از قراضه در کورههای القایی، قوس الکتریکی (EAF) و بعضا کورههای بلند، نهتنها به صرفهجویی در هزینههای تولید فولاد کمک میکند، بلکه از منظر زیستمحیطی نیز حایز اهمیت است و نقشی موثر در تحقق اهداف اقتصاد چرخهای و کاهش اثرات منفی زیستمحیطی صنایع فولاد دارد. با وجود ظرفیت بالای تولید فولاد در ایران، محدودیتهای موجود در جمعآوری و فرآوری قراضه داخلی سبب شده است تا نیاز به واردات در کشور وجود داشته باشد. واردات بهینه قراضه، مستلزم تحلیل جامع و دقیق و بررسی عوامل گوناگونی همچون هزینههای حملونقل، کیفیت محصول، زمان تحویل و ریسکهای قانونی است تا ضمن تامین پایدار خوراک فولاد، بهرهوری زنجیره نیز حفظ شود؛ در همین راستا، انتخاب ترکیبی مناسب از منابع خارجی و اجرای برنامهریزی دقیق لجستیکی، میتواند تضمینکننده کیفیت محصول نهایی و کاهشدهنده ریسکهای عملیاتی در صنایع فولادسازی کشور باشد.
در نمودار ۱ هزینه تامین قراضه آهنی از کشورهایی که بهصورت بالقوه امکان صادرات به ایران را دارند، در کنار هزینه واردات قراضه آهنی کشور ترکیه برای چند سال گذشته قابل مشاهده است. بر اساس دادههای سال ۲۰۲۴، متوسط هزینه تامین یک تن قراضه در بنادر جنوبی ایران از سه کشور منتخب امارات متحده عربی، چین و ژاپن (به عنوان گزینههای محتمل و بالقوه برای تامین قراضه کشور) به طور متوسط ۴۸۰ دلار بر تن و به تفکیک برای هر یک از این کشورها، بهترتیب حدود ۵۶۰ دلار، ۴۴۰ دلار و ۴۲۰ دلار برآورد شده است.
قیمت قراضه آهنی ترکیه بهعنوان شاخص مرجع منطقهای در بازار مدیترانه شناخته میشود و این کشور بهدلیل بهای بالای انرژی در این کشور، صنعت فولادسازی خود را بر پایه استفاده حداکثری از قراضه فولادی، پایهگذاری کرده است. همین امر، جایگاه این کشور را بهعنوان بزرگترین واردکننده قراضه آهنی در جهان و یکی از تولیدکنندگان اصلی محصولات فولادی با ارزشافزوده بالا، تثبیت کرده و موجب شکلگیری تقاضای پیوستهای در بازار قراضه برای این کشور شده است که طبعا واردات قراضه در مقیاس وسیع و با قیمت مناسب را برای این کشور به دنبال دارد. در بازه زمانی سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵، قیمت قراضه آهنی وارداتی ترکیه بین ۳۲۰ تا ۴۳۰ دلار بهازای هر تن در نوسان بوده است؛ این در حالی است که متوسط تامین قراضه برای ایران از سه کشور بالقوه در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۸۰ دلار بر تن و به مراتب بالاتر از ترکیه بوده است. توانمندی ترکیه در تامین قراضه با شرایط قیمتی رقابتیتر و از سوی دیگر وجود مواد اولیه ارزانتر جایگزین نظیر آهن اسفنجی در ایران، سبب شده واردات قراضه فولادی به کشور در دهه اخیر روندی نزولی به خود گرفته و به کمتر از یک هزار تن در سال برسد.
نکته قابل توجه در این میان، بهای تمام شده کمتر قراضه وارداتی از کشورهای چین و ژاپن به ایران در مقایسه با کشور امارات است. علیرغم نزدیکی جغرافیایی کشور امارات متحده عربی به ایران، هزینه تامین قراضه از این کشور بهطور قابلتوجهی بالاتر است که این موضوع میتواند ریشه در کیفیت بالای قراضه صادراتی امارات و تفاوت قیمتها در بازارهای منطقهای داشته باشد.
کشورهای چین و ژاپن، از بزرگترین کشورهای تولید و مصرفکننده فولاد در جهان محسوب میشوند که طبعا تامین و مصرف قراضه فولادی در این کشورها، به مراتب بیشتر از کشوری نظیر امارات است. در نمودار ۲، سهم صادرات قراضه این ۳ کشور از مصرف ظاهری فولاد آنها مقایسه شده است. همانگونه که در این نمودار مشهود است، صادرات قراضه امارات از کل مصرف فولاد در سال ۲۰۲۴، حدود ۱۹ درصد بوده است؛ این در حالی است که این نسبت برای ژاپن حدود ۳ درصد و برای چین حدود ۰.۱ درصد است. به عبارتی حجم بالای تولید فولاد در کشورهای چین و ژاپن و بازار بزرگ عرضه و تقاضا، باعث میشود قراضه صادراتی از این کشورها که طبعا مازاد بر نیاز داخلی آنها بوده است، یا با کیفیت کمتر و یا در شرایطی از سال صادر شود که قیمت کمتری برای این محمولهها در دسترس بوده است.
بازار قراضه در امارات، شرایط متفاوتی با چین و ژاپن دارد. بررسی آمار واردات قراضه امارات، حاکی از این موضوع است که عمده قراضه صادراتی این کشور، از منابع داخلی تامین شده است و صادرات مجدد، سهم کمی در تجارت خارجی امارات دارد. از سویی دیگر، قدمت کمتر توسعه یافتگی این کشور، احتمالا باعث شده کیفیت و ترکیب قراضه صادراتی امارات، بهتر از کشورهای چین و ژاپن باشد. با نظرداشت تفاوت قیمتهای منطقهای بازار فولاد و تاکید بر این نکته که منطقه خاورمیانه، کشور ترکیه را به عنوان بزرگترین واردکننده قراضه در خود جای داده است، طبیعی به نظر میرسد که متوسط قیمت قراضه صادراتی در منطقه خاورمیانه بیشتر از منطقه شرق آسیا باشد.
با توجه به موارد فوق و اینکه در واردات قراضه به کشور، قیمتها بر اساس نرخ ارز بازار آزاد تعیین میشود، طبعا واردات قراضه از امارات به ایران فاقد صرفه اقتصادی است. از اینرو، متقاضیان قراضه فولادی در داخل کشور میتوانند با در نظر گرفتن مواردی نظیر کیفیت قراضههای صادراتی از کشورهای شرق آسیا و هزینههای مرتبط با حمل و نقل و…، امکان واردات ارزانتر قراضه از این کشورها را مورد بررسی قرار دهند.
البته همانطور که پیشتر عنوان شد، مقایسه قیمتهای واردات قراضه حتی از کشورهای چین و ژاپن نیز نشان میدهد که بهای تمامشده تامین این ماده اولیه برای واحدهای فولادسازی ایران، بیشتر از سطح رقابتی منطقهای است و از این رو، واردات قراضه آهنی در شرایط فعلی، نهتنها فاقد صرفه اقتصادی است، بلکه میتواند فشار هزینهای قابلتوجهی بر تولیدکنندگان داخلی وارد سازد. به عنوان نمونه، گرچه ژاپن ارزانترین قراضه فولادی را در میان سه کشور مورد بررسی صادر میکند، ولی فاصله زیاد ژاپن تا ایران، جانمایی نامطلوب واحدهای فولادی کشور و نرخها و ریسکهای بیشتر حملونقل، بخشی از مزیتهای واردات از ژاپن را خنثی کرده و در نهایت واردات از این کشور، حدود ۴۶ دلار بر تن گرانتر از میانگین قیمت قراضه وارداتی به ترکیه در سال ۲۰۲۴ بوده است. علاوه بر این، ژاپن عمدتا بازارهای آسیای جنوب شرقی و شرق آسیا همچون ویتنام (۲.۶ میلیون تن)، کره جنوبی (۱.۵ میلیون تن) و تایوان (۶۷۰ هزار تن) را هدف قرار داده و تمرکز کمتری بر بازارهای دورتر نظیر منطقه خاورمیانه دارد.
در مجموع، بررسی وضعیت بازار قراضه آهنی در منطقه نشان میدهد که ایران با وجود مجاورت جغرافیایی با بزرگترین واردکننده قراضه جهان، یعنی ترکیه، در موقعیتی نامطلوب در تامین قراضه فولادی قرار گرفته است که ریشه در اقتصاد خاص زنجیره فولاد کشور، امکان تامین مواد اولیه جایگزین ارزانتر و بهای کمتر انرژی دارد. تجار بینالمللی قراضه نیز در تصمیمگیریهای خود ترجیح میدهند محمولههایشان را به بازاری همچون ترکیه ارسال کنند که مزیتهایی نظیر عدم شمول تحریمهای تجاری و بانکی، شرایط پرداخت مطمئنتر و زیرساختهای لجستیکی پیشرفته را در مقایسه با ایران در اختیار دارد.
با در نظر گرفتن موارد فوق، شرایط خاص اقتصادی و ارزی کشور و اینکه تولیدکنندگان فولاد در داخل ایران میتوانند مواد اولیه دیگر نظیر آهن اسفنجی را با قیمت پایینتر از بازارهای بینالمللی تهیه کنند، موجب میشود در آیندهای نزدیک واردات قراضه فولادی به کشور نتواند حتی به سطوح دو دهه قبل خود بازگردد.